Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego – jak to zrobić?

Spadek w imieniu małoletniego dziecka odrzuć bez sądu, jeśli Ty sam wcześniej ten spadek odrzuciłeś – od listopada 2023 roku obowiązują prostsze przepisy. Wystarczy wizyta u notariusza i zgoda obojga rodziców, pod warunkiem że inni zstępni także odrzucili spadek. Wszystkie warunki oraz wyjątki przedstawiamy w dalszej części artykułu.

W jakiej sytuacji dziecko dziedziczy i dlaczego warto odrzucić spadek?

Dziecko dziedziczy na takich samych zasadach jak dorosły – z chwilą śmierci spadkodawcy przechodzą na nie zarówno prawa, jak i obowiązki majątkowe. Spadek może pochodzić z ustawy lub testamentu i obejmować aktywa, ale też długi. Gdy pasywa wyraźnie przewyższają wartość majątku, przyjęcie spadku staje się ryzykowne.

W praktyce najczęściej to właśnie wysoka kwota zadłużenia – kredyty, pożyczki, zaległe zobowiązania – skłania rodziców do działania. Odrzucenie spadku eliminuje to ryzyko. W przypadku małoletniego decyzję podejmują przedstawiciele ustawowi, a od 15 listopada 2023 roku procedura jest znacznie szybsza, jeśli spełnionych jest kilka warunków.

Do końca 2022 roku odrzucenie spadku przez dziecko zawsze wymagało zgody sądu opiekuńczego. Teraz, po nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz Kodeksu postępowania cywilnego, rodzic może skorzystać z uproszczonej ścieżki notarialnej. Oznacza to mniej formalności i komfort psychiczny.

Jak zmieniły się przepisy od listopada 2023 roku?

Nowelizacja z 15 listopada 2023 roku dodała do art. 101 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego paragraf 4, który wprost wskazuje: nie potrzeba zezwolenia sądu, jeżeli dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica. Czynność tę może wykonać rodzic posiadający władzę rodzicielską za zgodą drugiego rodzica lub wspólnie z nim.

Dodatkowo konieczne jest, aby inni zstępni rodziców – czyli pełnoletnie rodzeństwo dziecka – również ten spadek odrzucili. W przeciwnym razie nadal trzeba występować o zgodę sądu. Intencją ustawodawcy było zapobieżenie sytuacjom, w których rodzice mogliby manipulować kolejnością dziedziczenia kosztem dobra dziecka.

Zmiany objęły także Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 641 §31 k.p.c. rodzic składający oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu dziecka musi złożyć oświadczenie o przysługującej mu władzy rodzicielskiej, zgodzie drugiego rodzica, uprzednim odrzuceniu spadku przez któregoś z rodziców oraz o odrzuceniu przez pozostałych zstępnych. Wszystkie te informacje są podawane pod rygorem odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania.

Rodzic, korzystając z uproszczonej ścieżki, musi mieć pewność, że spadek został odrzucony przez wszystkich uprawnionych zstępnych – w przeciwnym razie straci prawo do szybkiego działania bez sądu.

Kiedy można pominąć sąd i działać szybciej?

Uproszczona procedura dotyczy wyłącznie sytuacji, gdy rodzic, który wcześniej odrzucił spadek w swoim imieniu, teraz odrzuca go w imieniu dziecka. Oznacza to, że tytuł powołania do dziedziczenia dziecka musi wynikać właśnie z tego odrzucenia. Jeśli dziecko ma własny, bezpośredni tytuł do spadku – np. po śmierci ojca, a matka nie odrzucała niczego – konieczna będzie zgoda sądu.

Warunkiem jest też pełna zgoda obojga rodziców i posiadanie przez nich władzy rodzicielskiej. Brak porozumienia między rodzicami automatycznie kieruje sprawę na drogę sądową. Podobnie gdy jeden z rodziców został władzy pozbawiony lub jest jej ograniczony.

Odrzucenie spadku u notariusza – instrukcja działania

Najważniejszym krokiem jest odrzucenie spadku przez rodzica we własnym imieniu. Dopiero od tego momentu zaczyna biec termin dla dziecka. Wizyta u notariusza wymaga starannego przygotowania dokumentów, a całość przebiega sprawnie, jeśli przedstawiciele ustawowi są zgodni.

Przed notariuszem należy przedstawić:

• skrócony odpis aktu zgonu spadkodawcy,
• ostatni adres zamieszkania osoby zmarłej,
• odpis skrócony aktu urodzenia dziecka,
• wypis aktu notarialnego potwierdzający odrzucenie spadku przez rodzica (lub wyciąg z protokołu sądowego),
• dane osobowe innych spadkobierców dziedziczących w dalszej kolejności – o ile są znane.

Dziecko nie musi być obecne przy składaniu oświadczenia. Rodzicie podpisują je we własnym zakresie. Notariusz ma obowiązek przesłać jeden wypis aktu do sądu spadku, co zamyka formalności. Warto wcześniej umówić termin telefonicznie, aby uniknąć kolejek.

Dokumenty wymagane przy braku zgody sądu

Jeśli korzystamy z uproszczonej procedury, nie przedkładamy postanowienia sądu rodzinnego. Zamiast tego notariusz wymaga od rodziców oświadczeń wymienionych w art. 641 §31 k.p.c. Treść tych oświadczeń zawiera klauzulę o odpowiedzialności karnej za fałszywe dane. Wzór takiego oświadczenia można znaleźć w przykładowych formularzach dostępnych w sądach i na stronach samorządu notarialnego.

W przypadku oświadczenia składanego na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym (np. przed konsulem), obowiązkowe jest umieszczenie zdania: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”. Ta formuła zastępuje pouczenie urzędnika i przyspiesza tryb zagraniczny.

Kiedy zgoda sądu opiekuńczego pozostaje niezbędna?

Mimo nowelizacji, wciąż istnieje szereg sytuacji, gdzie bez zezwolenia sądu nie można działać. Przede wszystkim dotyczy to przypadków, gdy rodzice nie mogą się porozumieć co do odrzucenia spadku – wówczas wyłącznie sąd oceni, co leży w interesie dziecka. Podobnie, jeżeli jeden z rodziców nie ma pełnej władzy rodzicielskiej.

Druga grupa to sytuacje, gdy spadek nie został odrzucony przez innych zstępnych rodziców. Chodzi tu o rodzeństwo dziecka – pełnoletnie musi odrzucić spadek przed złożeniem oświadczenia za małoletniego, aby nie dochodziło do manipulacji udziałami. Sąd opiekuńczy bada całościowy obraz sytuacji majątkowej i dopiero wtedy wydaje postanowienie.

Sąd może odmówić zgody, jeśli z dokumentów wynika, że wartość aktywów znacząco przewyższa długi – wówczas odrzucenie spadku mogłoby być niekorzystne dla dziecka.

Wniosek składa się do sądu rejonowego właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. Dołącza się do niego odpis aktu zgonu, dokumenty potwierdzające zadłużenie, a także oświadczenia o odrzuceniu spadku przez innych spadkobierców. Postępowanie trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, a w jego trakcie bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu.

Gdy w sądzie toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, wniosek o zgodę na odrzucenie przekazuje się do tego właśnie sądu. Tam zapada jedno rozstrzygnięcie obejmujące wszystkie kwestie spadkowe.

Termin na odrzucenie spadku – jak go prawidłowo policzyć?

Podstawowa zasada: oświadczenie trzeba złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy dowiedział się o powołaniu dziecka do spadku. Jednak w przypadku dziedziczenia wynikającego z uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, ten termin startuje od momentu, gdy rodzic skutecznie odrzucił spadek we własnym imieniu. Nie od daty śmierci spadkodawcy.

Przykładowo: babcia zmarła 2 stycznia, matka odrzuciła spadek 10 marca. Termin dla dziecka mija 10 września, o ile w międzyczasie nie zachodzi potrzeba wystąpienia do sądu opiekuńczego. Wtedy czas postępowania sądowego nie wlicza się do tego półrocza – zegar zostaje zatrzymany do uprawomocnienia się postanowienia.

Niedołożenie staranności i przekroczenie terminu skutkuje automatycznym nabyciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Choć to bezpieczniejszy wariant niż przyjęcie proste, to wiąże się z koniecznością sporządzenia spisu inwentarza i może narazić dziecko na długotrwałe postępowania. Dlatego lepiej pilnować dat.

Ile kosztuje odrzucenie spadku w imieniu małoletniego?

Koszty różnią się w zależności od ścieżki. Poniższe zestawienie pozwala szybko oszacować wydatki:

Do notarialnego aktu często dochodzą koszty wypisów – orientacyjnie 6 zł netto za stronę. Notariusz ma obowiązek wysłać jeden egzemplarz do sądu spadku. W przypadku drogi sądowej należy doliczyć ewentualne wydatki na profesjonalne pełnomocnictwo, jeśli rodzice zdecydują się na pomoc prawną. Warto porównać obie możliwości, bo różnica w czasie bywa decydująca, gdy termin sześciomiesięczny jest napięty.

Najczęściej pojawiające się wątpliwości

Czy dziecko musi być obecne przy składaniu oświadczenia?

Nie, dziecko niezależnie od wieku jest reprezentowane przez rodziców. Ukończenie 13 lat nie zmienia tego faktu – małoletni nie ma zdolności do samodzielnego odrzucenia spadku. Wyjątkowo sąd może wysłuchać nastolatka, ale dotyczy to tylko postępowań sądowych, a nie wizyty u notariusza.

Co zrobić, gdy minął termin 6 miesięcy?

W takim przypadku dziecko dziedziczy z dobrodziejstwem inwentarza, co ogranicza odpowiedzialność za długi do wartości stanu czynnego spadku. W skrajnych sytuacjach można wystąpić do sądu o przywrócenie terminu, wykazując błąd, ale jest to skomplikowane i nie zawsze skuteczne. Zdecydowanie lepiej nie dopuścić do przekroczenia terminu.

Jak postąpić, gdy rodzice są po rozwodzie?

Władza rodzicielska pozostaje zwykle przy obojgu rozwiedzionych, więc zgoda drugiego rodzica jest obowiązkowa. Jeśli były małżonek odmawia bez racjonalnego powodu, jedynym rozwiązaniem jest złożenie wniosku do sądu opiekuńczego. Sąd zbada interes dziecka, pomijając konflikt między dorosłymi.

Czy można odrzucić spadek za kilkoro dzieci jednym oświadczeniem?

Tak, zgodnie z art. 641 §35 k.p.c., oświadczenie o odrzuceniu spadku może dotyczyć więcej niż jednego dziecka. Notariusz przygotuje wówczas jeden akt, a rodzice potwierdzą danymi wszystkich małoletnich. Warunkiem jest spełnienie przesłanek, w tym odrzucenie spadku przez rodzeństwo pełnoletnie.

W praktyce sprawy z dwójką czy trójką dzieci rozwiązuje się jednym przyjściem do notariusza, co oszczędza czas i pieniądze.